{:ru}

Всем известно выражение: «пролететь как фанера над Парижем». Этот фразеологизм означает неудачу, упущенную возможность при попытке что-то сделать, оказаться в стороне. Однако при чем тут французская столица, и откуда вообще взялось это странное сравнение?

У филологов нет единого мнения по поводу причины происхождения данной фразы. А вот версий, как именно она появилась, немало. Давайте ознакомимся с самыми интересными из них.

Необходимо отметить, что выражение это употребляется только в русском языке, и французы сильно удивляются, если слышат его перевод. Тем не менее связывают его именно с Парижем, и вот почему.

Версия 1: несуществующая авиакатастрофа

В 1908 году по России пронеслись слухи о том, что некий летчик, по имени Огюст Фурнье, совершая показательный полет на биплане, врезался в Эйфелеву башню и погиб. Эта легенда переходила из уст в уста и окончательно укрепилась после того, как известный меньшевик  Мартов написал в газете «Искра» заметку о победе над империализмом. В ней было предложение: «царский режим летит к своей гибели так же быстро, как г-н Фаньер над Парижем». Фамилия летчика быстро превратилась в более привычную для русского уха «фанеру».

Однако данная легенда фактами не  подтверждается. Полет на биплане над Парижем в 1908 году, действительно, был, но его осуществлял не вымышленный, а известный летчик, по имени Анри Фурнье. К счастью, рейс прошел благополучно, и никакой авиакатастрофы не случилось. Многие исследователи даже утверждают, что и заметки-то Мартов никакой не писал, поскольку к тому моменту газета «Искра» была на грани закрытия.

Версия 2: фамилия президента

Согласно второй версии, никакого летчика и в помине не было, а «фанера» произошла от фамилии французского президента Третьей Республики, Армана Фальера.  В 1909 году глава государства открыл в Париже первую международную авиационную выставку, после которой в газетах и появились карикатуры — Арман Фальер над Парижем. В России его фамилия опять же превратилась в «фанеру».

Есть и еще одна история про президента. Она тоже связана с карикатурой, но уже посвященной не выставке в Париже, а соревнованиям авиаторов в Шампани. Картинка на ней та же: Арман Фальер пролетает над Парижем. Обе эти версии исследователи снова сочли неубедительными. Многие из них вообще считают, что выражение возникло в русском языке во второй половине ХХ века.

Версия 3: кинофильм

Ладно, пусть в ХХ, но все же, откуда? Согласно еще одной легенде, фраза появилась после выхода на экраны советского фильма «Воздухоплаватель». Это кино про спортсмена Ивана Заикина, который решил стать пилотом.

По сюжету герой бросает родной дом и отправляется в Париж. Во французской столице он действует нелегально и угоняет фанерный самолет. Полетав над Парижем, несчастный разбивается. Грустное кино, и не самая убедительная версия. Но все же исследователи склонны доверять ей больше, нежели предыдущим.

Версия 4: дирижабль

Наконец, самая правдоподобная версия, к которой склоняется большинство исследователей, относится к первому полету дирижабля под названием «Фленер». Воздушное судно успешно совершило рейс над Парижем в начале ХХ века, чем вызвало большой общественный резонанс. О событии услышали и в России.

Переходя из уст в уста, оно утвердилось в разговорной речи, а непривычное для российского уха наименование «Фленер» стало «фанерой». И все бы хорошо, но данная версия не объясняет, почему выражение «пролететь как фанера над Парижем» имеет негативный смысл.

В результате загадка так и не раскрыта…

{:}{:uk}

Всім відомий вислів «пролетіти як фанера над Парижем». Цей фразеологізм означає невдачу, втрачену можливість при спробі щось зробити, опинитися осторонь. Однак при чому тут французька столиця, і звідки взагалі взялося це дивне порівняння?

У філологів немає єдиної думки з приводу причини походження даної фрази. А ось версій, як саме вона з’явилася, чимало. Давайте ознайомимося з найцікавішими з них.

Необхідно відзначити, що вираз цей вживається тільки в російській мові, і французи сильно дивуються, якщо чують його переклад. Проте пов’язують його саме з Парижем, і ось чому.

Версія 1: неіснуюча авіакатастрофа

У 1908 році по Росії пронеслися чутки про те, що якийсь льотчик, на ім’я Огюст Фурньє, здійснюючи показовий політ на біплані, врізався в Ейфелеву вежу і загинув. Ця легенда переходила з уст в уста і остаточно зміцнилася після того, як відомий меншовик Мартов написав в газеті «Іскра» замітку про перемогу над імперіалізмом. У ній була пропозиція «царський режим летить до своєї загибелі так само швидко, як пан Фаньєр над Парижем». Прізвище льотчика швидко перетворилося на більш звичну для російського вуха «фанеру».

Однак дана легенда фактами не підтверджується. Політ на біплані над Парижем в 1908 році, дійсно, був, але його здійснював не вигаданий, а відомий льотчик, по імені Анрі Фурньє. На щастя, рейс пройшов благополучно, і ніякої трагедії не сталося. Багато дослідників навіть стверджують, що і замітки-то Мартов ніякої не писав, оскільки до того моменту газета «Іскра» була на межі закриття.

Версія 2: прізвище президента

Згідно з другою версією, ніякого льотчика взагалі не було, а «фанера» сталася від прізвища французького президента Третьої Республіки, Армана Фальера.  У 1909 році голова держави відкрив у Парижі першу міжнародну авіаційну виставку, після якої в газетах і з’явилися карикатури — Арман Фальер над Парижем. У Росії його прізвище знову ж перетворилася на «фанеру».

Є і ще одна історія про президента. Вона теж пов’язана з карикатурою, але вже присвяченій не виставці в Парижі, а змагань авіаторів в Шампані. Картинка на ній та ж: Арман Фальєр пролітає над Парижем. Обидві ці версії дослідники знову визнали непереконливими. Багато з них взагалі вважають, що вираз виник в російській мові в другій половині ХХ століття.

Версія 3: кінофільм

Гаразд, нехай в ХХ, але все ж, звідки? Згідно ще однією легендою, фраза з’явилася після виходу на екрани радянського фільму «повітроплавець». Це кіно про спортсмена Івана Заїкіна, який вирішив стати пілотом.

За сюжетом герой кидає рідний дім і відправляється в Париж. У французькій столиці він діє нелегально і викрадає фанерний літак. Політавши над Парижем, нещасний розбивається. Сумне кіно, і не найпереконливіша версія. Але все ж дослідники схильні довіряти їй більше, ніж попереднім.

Версія 4: дирижабль

Нарешті, найправдоподібніша версія, до якої схиляється більшість дослідників, відноситься до першого польоту дирижабля під назвою «Фленер». Повітряне судно успішно здійснило рейс над Парижем на початку ХХ століття, чим викликало великий суспільний резонанс. Про подію почули і в Росії.

Переходячи з уст в уста, воно утвердилося в розмовній мові, а незвична для російського вуха назва «Фленер» стала «фанерою». І все б добре, але ця версія не пояснює, чому вираз «пролетіти як фанера над Парижем» має негативний зміст.

В результаті загадка так і не розкрита…

{:}{:tj}Ба ҳама ибораи «чун фанер аз болои Порис парвоз кард» шинос мебошад. Маънои ин сухани фразиологӣ: нобарорӣ, имконияти аз даст додашуда, дар канори воқеъа мондан аст. Аммо, дар ин ҷо савол ба миён меояд, ки пойтахти фаронсавӣ ба ибораи зикршуда чӣ дахл дорад ва умуман ин муқоисаи аҷоиб аз куҷо пайдо шуд?

Филологҳо доир ба сабаби пайдоиши ҷумлаи мазкур ба як ақида наомадаанд. Вале ривоятҳо дар бораи он, ки чӣ гуна ибора ба вуҷуд омадааст, хеле зиёданд. Биёед аз ҳама шавқоварашонро шинос шавем.

Боиси қайд аст, ки ибораи мазкур фақат бо забони русӣ истифода карда мешавад ва фаронсавиҳо дар сурати шунидани тарҷумаи он сахт ҳайрон мешаванд. Новобаста аз ин, ибораи мазкурро маҳз бо Порис вобаста мекунанд, ана барои чӣ:

Ривояти 1: ҳалокати вуҷуднадоштаи ҳавопаймоӣ

Дар соли 1908 дар Россия овозаҳо пайдо гардидаанд, ки ким кадом сарнишин бо номи Огюст Фурне зимни парвози намунавӣ тавассути биплан, ба бурҷи Эйфел бархӯрда, ба ҳалокат расидааст. Ин қисса аз даҳон ба даҳон гузашта истода, пас аз маколаи меншевики номдори Мартов дар рӯзномаи «Искра» ниҳоятан устувор гардид. Дар маколаи номбаршуда ҷумлаи зерин вуҷуд дошт: «сохти подшоҳӣ ба сӯи нобудшавии хеш чунон тез, ба мисли ҷаноб Фанер аз болои Порис, парвоз карда истодааст». Номи сарнишин ба калимаи одатии русӣ «фанер» бо зудӣ табдил ёфт.

 

Вале, ривояти мазкур бо далелҳо тасдиқ карда намешавад. Ҳақиқатан, парвоз тавассути биплан аз болои Порис дар соли 1908 вуҷуд дошт, аммо онро шахси сохта не, балки сарнишини номдор бо номи Анри Фурне ба амал расонида буд. Хушбахтона, рейси зикршуда ба хайрият иҷро шудааст ва ягон ҳалокати авиатсионӣ ба вуҷуд наомадааст. Бисёр таҳқиқотчиҳо, ҳатто, зикр мекунанд, ки Мартов низ ягон маколаро нанавиштааст, зеро дар ҳамон лаҳза рӯзномаи «Искра» зери хатари басташавӣ қарор дошт.

Ривояти 2: исми президент

Тибқи ривояти дуюм сарнишине умуман вуҷуд надошт ва калимаи «фанер» ба исми президенти фаронсавии Ҷумҳурии Сеюм – Арман Фалер мансуб мебошад. Дар соли 1909 сарвари давлат дар Порис намоишгоҳи аввалини байналмилалии авиатсиониро кушода буд, ки пас аз ин дар рӯзномаҳо карикатураҳо – Арман Фалер дар болои Порис – пайдо гардидаанд. Дар Россия исми ӯ ҳамчунин ба калимаи «фанер» табдил ёфтааст.

Боз як воқеъае тааллуқ ба президент вуҷуд дорад. Он низ бо карикатура вобаста мебошад, аммо ин карикатура на ба намоишгоҳи Порис, балки ба мусобиқаи авиаторон дар Шампан бахшида шудааст. Расми он боз ҳамон мондааст: Арман Фалер аз болои Порис парвоз мекунад. Ҳардуи ин ривоятҳоро таҳқиқотчиён бори дигар бедалелу беисбот ҳисобидаанд. Бисёри онҳо умуман ақида мекунанд, ки ибораи мазкур дар забони русӣ дар нимаи дуюми асри ХХ пайдо гардида буд.

Ривояти 3: кинофилм

Хуб, майлаш, шояд дар асри ХХ пайдо шуда буд, аммо охир аз куҷо? Тибқи як қиссаи дигар, ибора пас аз тамошо додани филми советии «Ҳавонавард» ба вуҷуд омадааст. Кинои мазкур дар бораи варзишгари Иван Заикине, ки сарнишин шуданро хоҳиш дошт, нақл мекард.

Аз рӯи сужет қаҳрамон хонаи падариро тарк намуда, ба Порис сафар мекунад. Дар пойтахти фаронсавӣ ӯ пинҳонӣ фаъолият мекунад ва ҳавопаймоӣ фанериро дуздида мебарад. Дар болои Порис парвоз карда бадбахт дар натиҷаи садама ба ҳалокат мерасад. Кинои ғамовар ва ривояти на он қадар боварибахш аст. Аммо, ба ин нигоҳ накарда, таҳқиқотчиён ба ривояти мазкур зиёдтар боварӣ доранд.

Ривояти 4: дирижабл

Билохир, ривояти аз ҳама боварибахше, ки аксарият таҳқиқотчиён ба он эътимод мекунанд, ба нахустин парвози дирижабл бо номи «Фленер» тааллуқ дорад. Киштии ҳавопаймои мазкур дар аввали асри ХХ рейсро аз болои Порис бо муваффақият иҷро намуда, боиси инъикоси калони ҷамъиятӣ гашта буд. Дар бораи воқеъа дар Россия низ шунида буданд.

Аз даҳон ба даҳон гузашта, ривоят дар нутқи шифоҳӣ пойдор шудааст ва калимае барои гӯши русӣ ғайриодатибудаи «Фленер» ба «фанер» табдил ёфт. Ҳамаи инҳо албатта хуб мебошанд, вале аз ривояти мазкур ҳар чӣ бошад фаҳмидан мумкин нест, чаро ибораи «чун фанер аз болои Порис парвоз кард» маънои манфиро дорад.

Дар натиҷа ҷавоби чистон то ба ҳол ошкор нагардидааст…

 {:}{:ge}ყველასთვის ცნობილია გამოთქმა: «გაფრინდე, როგორც ფანერა პარიზის თავზე». ეს ფრაზეოლოგიზმი ნიშნავს მარცხს, ხელიდან გაშვებულ შესაძლებლობას, განზე დარჩენას. თუმცა რა შუაშია საფრანგეთის დედაქალაქი და საერთოდ საიდან განჩნდა ეს უცნაური შედარება?

ფილოლოგებს არ გააჩნიათ ერთგვაროვანი აზრი ამასთან დაკავშირებით. ხოლო ვერსია თუ კონკრეტულად საიდან გაჩნდა ეს ფრაზა — უამრავია. მოდით გავეცნობით ყველაზე საინტერესო ვერსიებს.

აღსანიშნავია, რომ ეს გამოთქმა გამოიყენება მხოლოდ რუსულ ენაში და ფრანგებს  ძალიან უკვირს როდესაც იგებენ მის თარგმანს. თუმცა მას სწორედ პარიზთან აკავშირებენ და აი რატომ.

ვერსია 1: არარსებული ავიაკატასტროფა

1908 წელს რუსეთში გავიდა ხმა, თითქოს ვიღაც მფრინავმა, სახელად ოგიუსტ ფურნიე, ბიპლანზე საჩვენებელი ფრენისას შეეჯახა ეიფელის კოშკს და დაიღუპა. ეს ლეგენდა ვრცელდებოდა და საბოლოოდ  გამყარდა მას შემდეგ, რაც ცნობილმა მენშევიკმა მარტოვმა დაწერა გაზეთ “ისკრაში“ სტატია იმპერიალიზმზე გამარჯვების შესახებ. მასში იყო წინადადება: «მეფის რეჟიმი მიიჩქარის თავისი სიკვდილისაკენ ისევე სწრაფად, როგორც ბატონი ფარნიე პარიზის თავზე». მფრინავის გვარი მალე გარდაიქმნა რუსული ჟღერადობისთვის უფრო ჩვეულ «ფანერად».

თუმცა აღნიშნული ლეგენდა არ დასტურდება ფაქტებით. ფრენა 1908 წელს ბიპლანით პარიზის თავზე ნამდვილად განხორციელდა, მაგრამ მას ასრულებდა გამოგონილი კი არა, არამედ სახელგანთქმული მფრინავი სახელად ანრი ფურნიე. საბედნიეროდ, რეისი წარმატებით დასრულდა და არავითარი ავიაკატასტროფა არ მომხდარა. ბევრი მკვლევარი ამტკიცებს, რომ მარტოვს არავითარი სტატიაც არ დაუწერია, ვინაიდან იმ მომენტისათვის გაზეთი “ისკრა“ დახურვის პირას იყო.

ვერსია 2: პრეზიდენტის გვარი

მეორე ვერსიის თანახმად, არავითარი მფრინავი არც კი იყო, ხოლო “ფანერა“ წარმოიშვა მესამე რესპუბლიკის ფრანგი პრეზიდენტის — არმან ფალიერის გვარიდან.  1909 წელს სახელმწიფოს მეთაურმა გახსნა პარიზში საერთაშორისო საავიაციო გამოფენა, რომლის შემდეგაც გაზეთებში გაჩნდა კარიკატურები —  არმან ფალიერი პარიზის თავზე. რუსეთში მისი გვარი კვლავ გარდაიქმნა «ფანერად».

არსებობს კიდევ ერთი ისტორია პრეზიდენტზე. ის აგრეთვე დაკავშირებულია კარიკატურასთან, მაგრამ ის უკვე პარიზის გამოფენას კი არა, არამედ შამპანში ავიატორების შეჯიბრს იყო მიძღვნილი. სურათი მასზე იგივეა: არმან ფალიერი დაფრინავს პარიზის თავზე. ორივე ვერსია მკვლევარებმა კვლავ მიიჩნიეს არადამაჯერებლად. ბევრი მათგანი საერთოდ მიიჩნევს, რომ ეს გამოთქმა გაჩნდა რუსულ ენაში ХХ საუკუნის მეორე ნახევარში.

ვერსია 3: კინოფილმი

კარგით, ვთქვათ ХХ-ში, და მაინც საიდან? კიდევ ერთი ლეგენდის თანახმად ფრაზა გაჩნდა ეკრანებზე საბჭოთა ფილმი «ჰაერნაოსანი» გასვლის შემდეგ. ეს არის ფილმი სპორტსმენ ივან ზაიკინზე, რომელმაც გადაწყვიტა გამხდარიყო პილოტი.

სიუჟეტის თანახმად, გმირი ტოვებს მშობლიურ სახლს და მიემგზავრება პარიზში. ფრანგულ დედაქალაქში ის მოქმედებს არალეგალურად და იტაცებს ფანერის თვითმფრინავს. პარიზის თავზე ფრენის შემდეგ, საცოდავი იღუპება. სევდიანი კინო და ნამდვილად ნაკლებად დამაჯერებელი ვერსია. მაგრამ მკვლევარები უფრო ემხრობიან ამ ვერსიას.

ვერსია 4: დირიჟაბლი

და ბოლოს, ყველაზე დამაჯერებელი ვერსია, რომელსაც ემხრობა მკვლევართა უმეტესობა, უკავშირდება დირიჟაბლი “ფლენეტ“-ის პირველ ფრენას. საჰაერო ხომალდი წარმატებით განახორციელა რეისი პარიზის თავზე ХХ საუკუნის დასაწყისში, რამაც გამოუწვია დიდი საზოგადოებრივი რეზონანსი. მოვლენის თაობაზე რუსეთშიც შეიტყვეს.

ის ვრცელდებოდა და დამყარდა სასაუბრო ლექსიკაში, ხოლო რუსული ყურისთვის უჩვეულო “ფლენერი“ იქცა “ფანერად“. თითქოს ყველაფერი გარკვეულია, მაგრამ აღნიშნული ვერსია არ განმარტავს თუ რატომ გამოთქმა «გაფრინდე, როგორც ფანერა პარიზის თავზე» ატარებს ნეგატიურ ელფერს.

შედეგად ამოცანა კვლავ ამოუხსნელია …{:}